پژوهش‌های پیکره‌ای: دانشگاه لنکستر

نوشته‌ی پیش رو، گزارش پایان ترم من برای درس زبان‌شناسی پیکره‌ای است که دی‌ماه ۱۳۹۸ نوشته ام. گروه زبان‌شناسی دانشگاه لنکستر از بهترین‌ها در حوزه‌ی زبان‌شناسی پیکره‌ای است. آن‌گونه که وب‌سایت دانشگاه گزارش می‌دهد، لنکستر دومین دانشگاه برتر بریتانیا در رشته‌ی زبان‌شناسی است. یکی از چیزهایی که در نگاه اول به صفحه‌ی گروه زبان‌شناسی توجه مرا جلب کرد، تیم‌های پژوهشی متعددی است که به موضوعات متنوعی می‌پردازند: زبان‌شناسی پیکره‌ای، آواشناسی، زبان‌شناسی شناختی، زبان‌شناسی رایانشی، تحلیل گفتمان، و جز این‌ها. اگر مایل اید بیش‌تر سر دربیاورید، خواندن این گزارش را توصیه می‌کنم.


زبان‌شناسی پیکره‌ای از شاخه‌های زبان‌شناسی است که به زبان محدود نمانده و اخیراً با حوزه‌های دیگر نیز ارتباط پیدا کرده است. استفاده از پیکره فقط به زبان‌شناسی محدود نیست، بلکه امروزه می‌بینیم که در جامعه‌شناسی، علوم سیاسی، تاریخ، و به‌طور کلی علوم اجتماعی، مطالعات پیکره‌ای جدی‌تر از گذشته پیگیری می‌شود. دانشگاه لنکستر یکی از مهم‌ترین مراکز آموزشی جهان در زمینه‌ی مطالعات پیکره‌ای است. اهمیت روزافزون این شاخه از سویی، و جدّ و جهد پژوهشگران دانشگاه لنکستر از سویی دیگر به تأسیس نهادی به نام مرکز رهیافت پیکره‌ای به علوم اجتماعی انجامید که با همکاری و حمایت شورای پژوهش اقتصادی و اجتماعی بریتانیا بود.

دانشگاه لنکستر و مطالعات پیکره‌ای

همان‌طور که بالاتر گفته شد، گروه زبان‌شناسی دانشگاه لنکستر یکی از مهم‌ترین مراکز برای مطالعات پیکره‌ای است. پیکره‌ی لنکستر/اسلو-برگن از جمله‌ی معروف‌ترین پیکره‌هایی است که پژوهشگران لنکستر در ساخت آن مشارکت داشته اند. دیگر پیکره‌هایی که دانشگاه لنکستر ساخته، پیکره‌های زبان‌های آسیای جنوبی (زبان‌های بنگالی، گجراتی، هندی، پنجابی، اردو، سینهالی، و تامیلی)، و پیکره‌ی چینی ماندارین هستند. این‌ها بخشی از پروژه‌هایی است که مرکز پژوهش رایانه‌ای-پیکره‌ای زبان دانشگاه لنکستر انجام داده است. در ادامه درباره‌ی پروژه‌های دیگر این مرکز به‌تفکیک صحبت خواهد شد.

پیکره‌ها

۱. پیکره‌های قرن بیستم: برای این پروژه، که نام کامل آن تغییرات زبان انگلیسی در قرن بیست و یکم: مطالعه‌ای پیکره‌بنیاد است، تغییرات چهار پیکره‌‌ی ازپیش‌موجودِ سال‌های ۱۹۰۱، ۱۹۳۱، ۱۹۶۱، و ۱۹۹۱ بررسی شده است. این پروژه به ده‌ها پژوهش دیگر درباب تغییرات زبان انگلیسی انجامیده است (برای نمونه، لیچ و همکاران، ۲۰۱۲؛ لیچ و همکاران، ۲۰۰۹؛ رِیسون و همکاران، ۲۰۰۶؛ اسمیت و همکاران، ۲۰۰۶). هدف این پروژه، بررسی تغییرات دستوری و به‌ویژه گروه‌های فعلی در زبان انگلیسی بود. این پژوهش البته دو هدف فرعی نیز داشت: نخست آن که پیکره‌ای از انگلیسیِ بریتانیایی در آغاز قرن بیستم گردآوری کند؛ و دوم، برچسب‌گذاری پیکره‌ی لنکستر۱۹۰۱ و سه پیکره‌ی بعدی را ارتقا دهند.

۲. پیکره‌ی جراید لنکستر : پیکره‌ای از متون جراید قرن هفدهم بریتانیا تهیه شده است که برای مطالعه‌ی تاریخ مطبوعات بریتانیا می‌تواند مفید است. برای این پروژه ۸۰۰هزار واژه از متون دسامبر ۱۶۵۳ تا می ۱۶۵۴ تهیه شده است که نسخه‌ی الکترونیک و دانلودشدنی آن حدود ۱۳۰هزار واژه دارد.

۳. درخت‌بانک لنکستر-لیدز: با همکاری دانشگاه لیدز، بخشی از پیکره‌ی LOB برای تجزیه‌ی نحوی (دستی) انتخاب و ساخت گروهی بالغ بر ۴۵هزار کلمه از ژانرهای مختلف بررسی شده است.

۴. پیکره‌ی ملّی ولزیِ معاصر: با حمایت مالی ۱.۸ میلیون پوندی مدرسه‌ی [زبان] انگلیسی، ارتباطات، و فلسفه‌ی دانشگاه کاردیف، دانشگاه لنکستر، و شورای پژوهش اقتصادی و اجتماعی بریتانیا این پیکره در حال تهیه است. تفاوت پروژه‌ی پیکره‌ی ملّی ولزی معاصر با دیگر پروژه‌ها در جمع‌سپاری بودن آن است که با مشارکت حدود ۵۶۲ هزار گویشور ولزی (در جغرافیای بریتانیا) گسترش می‌یابد. در نهایت، پیکره به‌صورت متن‌باز و رایگان در دسترس همه قرار خواهد گرفت. در حال حاضر نرم‌افزاری برای سیستم عامل iOS (و به‌زودی برای اندروید) طراحی کرده اند که کاربران ولزی می‌توانند مکالمات خود را در بافت‌های مختلف برای استفاده در پروژه ضبط کنند.

از دیگر پیکره‌های تهیه‌شده می‌توان به درخت‌بانک صورت جلسات پارلمان کانادا، پیکره‌ی لانگمن-لنکستر، پیکره‌ی انگلیسی گفتاری لنکستر/آی‌بی‌ام (از برنامه‌های رادیویی دهه‌ی ۸۰ قرن بیستم)، و درخت‌بانک مرجع‌دار اشاره کرد.

پروژه‌های دیگر

تمام پروژه‌های تحقیقاتی لنکستر در این حوزه محدود به تهیه‌ی پیکره نمی‌شود؛ برای نمونه، پروژه‌ی دانشنامه‌ی زبان شکسپیر، در حال انجام است و قرار است در دو جلد منتشر شود. در این پروژه از زبان‌شناسی پیکره‌ای برای تحلیل‌های زبانی آثار شکسپیر استفاده می‌شود؛ واژه‌ها، گروه‌ها، مضامین معنایی، نمایه‌ی شخصیت‌های داستان، و جز این‌ها.

علوم انسانی فضایی، از دیگر پروژه‌های در حال انجام دانشگاه لنکستر، مطالعه‌ای میان‌رشته‌ای است در حوزه‌ی زبان‌شناسی رایانشی و پیکره‌ای، سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی، و جغرافیای فرهنگی. یکی از اهداف پروژه این است که با ارائه‌ی اطلاعات جامع جغرافیایی و زبانی از مناطق مختلف بریتانیا در تاریخ‌های مختلف، به مورخان در پژوهش‌ها کمک کند. این پروژه را می‌توان تحولی در تاریخ‌نگاری و علوم انسانی دانست.

از پروژه‌های انجام‌شده در لنکستر می‌توان به تحلیل محتوایی خودکار گفتمان شفاهی، دستیار خودکار معنایی برای مترجمان، و گفتمان‌های آوارگان و پناه‌جویان در رسانه‌های بریتانیا در سال‌های ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۶ اشاره کرد.

آموزش آنلاین زبان‌شناسی پیکره‌ای

از جمله خدمات رایگان و همگانی دانشگاه لنکستر، برگزاری دوره‌ی سالانه‌ی زبان‌شناسی پیکره‌ای به‌صورت آنلاین است که از ماه سپتامبر هر سال تا نوامبر همان سال ادامه دارد. برگزارکننده‌ی دوره، وب‌سایت فیوچرلرن است. در این دوره‌ی ۸ هفته‌ای، دانشجویان با مفاهیم پایه‌ای زبان‌شناسی پیکره‌ای آشنا می‌شوند و همراه با یادگیری مفاهیم اساسی، کار با نرم‌افزار لنکس‌باکس، وب‌سایت CQPweb، وب‌سایت BNCLab، و وب‌سایت BNC64 را خواهد آموخت. ویدیوهای تدریس از پیش ضبط شده اند و هر هفته چندین تکلیف برای دانشجویان وجود دارد. دانشجویان می‌توانند سؤالات خود را از آموزگاران دوره، که همه مدرسان یا دانشجویان دانشگاه لنکستر هستند، بپرسند. در هر هفته یک یا چند مقاله‌ی مرتبط با موضوع به دانشجویان تدریس می‌شود. درواقع بسیاری از مفاهیم زبان‌شناسی پیکره‌ای در خلال تدریس مقاله به دانشجو ارائه می‌شود.

علاوه بر دوره‌ی آنلاین، وب‌سایت گروه زبان‌شناسی دانشگاه لنکستر مطالب آموزشی مفیدی دارد که خود در حکم دوره‌ای آنلاین است. به همت واسلاو بریزینا، از اعضای هیئت علمی لنکستر و نویسنده‌ی کتاب آمار در زبان‌شناسی پیکره‌ای: راهنمایی کاربردی، بخش مجزایی در وب‌سایت گروه زبان‌شناسی پیکره‌ای دانشگاه لنکستر به آموزش آمار برای پژوهشگران زبان‌شناسی پیکره‌ای اختصاص دارد.

مرکز رهیافت‌های پیکره‌ای به علوم اجتماعی

شورای پزوهش اقتصادی و اجتماعی بریتانیا قریب به پنجاه و پنج سال قدمت دارد و از جمله نهادهایی است که از وزارت کسب‌وکار، انرژی، و استراتژی صنعتی بودجه می‌گیرد. مرکز رهیافت‌های پیکره‌ای به علوم اجتماعی در سال ۲۰۱۳ به همت گروه زبان‌شناسی دانشگاه لنکستر تأسیس شد و سال ۲۰۱۵ توانست جایزه‌ی سالانه‌ی ملکه برای آموزش بیش‌تر و عالی‌تر را دریافت کند و برای ۵ سال، از سال ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۳ حمایت مالی شود. آن‌گونه که وب‌سایت مرکز رهیافت‌های پیکره‌ای عنوان کرده، بودجه‌ی این نهاد ۳.۸ میلون پوند است. همان‌گونه که از نام آن پیداست، هدف مرکز، استفاده از رهیافت پیکره‌ای در مطالعات علوم اجتماعی است. در ادامه درباره‌ی پروژه‌های این مرکز صحبت خواهد شد.

پیکره‌ها

۱. پیکره‌ی ملّی بریتانیا (۲۰۱۴): یکی از مهم‌ترین پیکره‌های انگلیسی بریتانیایی و بزرگ‌ترین پروژه‌ی مرکز رهیا‌فت‌های پیکره‌ای است. در این پیکره ۱۰۰ میلیون واژه از زندگی روزمره‌ی انگلیسی‌زبانان بریتانیا (گفتار و نوشتار) انتخاب شده که در حال حاضر همه‌ی پیکره قابل استفاده‌ی عمومی نیست. فعلاً با ابزار آنللاین CQPweb می‌توان به بخش گفتاری پیکره (Spoken BNC2014) دسترسی داشت. البته قرار است در سال ۲۰۲۰ همه‌ی بخش نوشتاری پیکره عرضه‌ی عمومی شود. د رحال حاضر می‌توان نسخه‌ی کوچک و متوازن پیکره را، که BNC2014 Baby+ نام دارد، در نرم‌افزار لنکس‌باکس استفاده کرد. همچنین، کار با بخشی از پیکره‌ی گفتاری BNC نیز در سرویس آنلاین BNC64 میسر است و افزون بر این، اطلاعات مفیدی از ویژگی‌های زبان-جامعه‌‌شناختی گویندگان پیکره نشان می‌دهد.

۲. پیکره‌ی ترینیتی-لنکستر: پروژه‌ی مشترک مرکز رهیافت‌های پیکره‌ای و کالج ترینیتی لندن است. هدف اصلی پروژه، ساخت پیکره‌ی بزرگی از گفتار زبان‌آموزان است تا بتوان از آن برای پژوهش‌های حوزه‌ی یادگیری زبان دوم، آزمون‌های زبان، آسیب‌شناسی آموزش زبان خارجی، و توسعه‌ی مواد آموزشی استفاده کرد. این پروژه اخیراً به پایان رسیده است.

۳. تحلیل ثانویه‌ی داده‌های پیکره‌ی ملّی بریتانیا: هدف اصلی این پروژه، تحلیل دوباره‌ی داده‌های پیکره‌ی ملّی بریتانیا برای بررسی گونه‌های اجتماعی در پیکره و استفاده از آن برای آموزش در مدارس و کلاس‌های زبان انگلیسی (زبان دوم یا زبان خارجی) است. در این‌جا به متغیر زبان-جامعه‌شناختیِ سن گویشوران توجه ویژه‌ای شده است.

پروژه‌های دیگر

۱. رهیافت‌های پیکره‌ای به حوزه‌ی گفت‌وگو درباب سلامت: این پروژه‌ در حال انجام است و هدف آن نقش پیکره در درمان ناهنجاری‌های روانی‌ای چون روان‌پریشی، توهمات شنیداری، و مطالعه‌ی پیکره‌ای بازنمایی «چاقی» در اخبار [بریتانیا] است.

۲. گفتمان‌های اسلام: این پروژه با حمایت مالی بنیاد [آصف] عزیز در حال انجام است. قبلاً پژوهش‌هایی پیکره‌بنیاد در حوزه‌ی بازنمایی اسلام در مطبوعات بریتانیا انجام شده بود (برای نمونه، بیکر و همکاران، ۲۰۱۲). هدف این پروژه، بررسی بیش‌تر این موضوع در فضای مجازی و همچنین روش‌های ارتباطی غالبِ توییت‌های درباب اسلام است. برای این منظور، ذیل مطالب مربوط به اسلام در رسانه‌های خبری بریتانیا، نظرات خوانندگان تحلیل می‌شود. هدف این است که نه‌تنها واکنش مثبت یا منفی کاربران به چارچوب‌های اسلام مشخص شود، بلکه بتوان بحث‌های مربوط به اسلام در جامعه را با درنظر گرفتن تأثیر روزنامه‌نگاری سازنده پایش کرد.

۳. روزنامه‌ها، فقر، و تغییر بلندمدت:  در این مطالعه‌ی پیکره‌ای متون مطبوعاتی پنج قرن (از ۱۴۷۳ تا ۱۹۹۰) در بریتانیا بررسی شده است که از حیث جامعیت بی‌نظیر است (چیزی بالغ بر ۱۰ میلیارد واژه). هدف از جمع‌آوری این پیکره، بررسی برخورد مطبوعات بریتانیا با فقر و تغییر آن در طول زمان است. همچنین با تکیه بر این پیکره می‌توان پژوهش‌های تاریخی پیشین درباره‌ی فقر را آزمود.

۴. کالبدشناسی ترول: این پژوهش بر پرخاش، فریب، و تقلب در فضای مجازی تمرکز دارد. هدف این است که با همکاری پلیس، راهبردهای فریفتن آزاردهندگان برای اغفال جنسی کودکان در فضای مجازی شناسایی شود و همچنین بتوان از شناسایی این راهبردها در بازجویی این افراد استفاده کرد.

۵. استعاره، سرطان، و پایان زندگی: مطالعه‌ای پیکره‌بنیاد: یکی از توصیه‌هایی که به‌تازگی درباب مواجهه با سرطان می‌شود، پرهیز از به کار بردن استعاره‌ی «مبارزه/جنگ» و به جای آن، استفاده از استعاره‌ی «سفر» است. در این پژوهش که به انتشار کتاب انجامید (سمینو و همکاران، ۲۰۱۸)، پرسش‌هایی از این قبیل بررسی می‌شود که چگونه مبتلایان به سرطان استعاره‌ی «مبارزه» یا «سفر» را برای خود برمی‌گزینند و چارچوب‌بندی این استعاره‌ها چه تفاوتی با هم دارند.

چند پیشنهاد

آن‌چه گفته شد، خلاصه‌ای بود از پژوهش‌های پیکره‌ای گروه زبان‌شناسی دانشگاه لنکستر در سال‌های اخیر. پروژه‌های انجام‌شده و درحال انجامِ این دانشگاه در حوزه‌ی مطالعات پیکره‌ای بسیار زیاد است و هدف این گزارش، تنها مرور مهم‌ترین پروژه‌ها بود. با مشاهده‌ی پژوهش‌های دانشگاه لنکستر، می‌توان برای ارتقای این شاخه از مطالعات در ایران پیشنهادهایی داد:

نخست، به نظر می‌آید مطالعات پیکره‌ای در آینده به یکی از روش‌های تحقیق در حوزه‌ی علوم انسانی تبدیل شود و بیش از امروز اقبال بیابد. اگر چنین باشد، لازم است که در ایران نیز مطالعات پیکره‌ای کم‌کم از محدوده‌ی زبان‌شناسی یا رشته‌های مربوط به آموزش زبان و ترجمه فراتر برود و در دیگر رشته‌های علوم انسانی و اجتماعی نیز به کار گرفته شود. پیکره‌ها می‌توانند فضایی فراهم آورند که آراء روشنفکران و نظریه‌پردازان محک بخورد و همچنین نظریه‌پردازان آینده از این فرصت برای آزمودن فرضیات‌شان استفاده کنند.

دوم، مطالعات پیکره‌ای می‌تواند ما را در آسیب‌شناسی اجتماعی نیز کمک کند. تهیه‌ی پیکره‌هایی مانند پیکره‌ی نفرت‌پراکنی، پیکره‌ی فحش‌ها، و جز این‌ها، قدم اول در درمان آسیب‌هاست. عمده‌ی نظرات درباره‌ی جامعه‌ی ایران، بیان نظرات شخصی و تعمیم مشاهدات محدود و ناقص گوینده است. بررسی‌های آماری‌ اندکی درباره‌ی چنین موضوعاتی انجام شده و اگر پژوهش مؤثری هم شده باشد، نیاز به مطالعه‌ی پیکره‌ای همچنان ضروری است.

سوم، پیکره برای همه‌ سهل‌الوصول نیست و فقط بعضی متخصصان سر از آن درمی‌آورند. برای عام‌تر کردن نتایج پژوهش‌های پیکره‌ای، مصورسازی داده‌ها بسیار ضروری است. چنان که دیدیم پژوهشگران لنکستر این ضرورت را دریافته اند و در پروژه‌های خود، مثل نرم‌افزار لنکس‌باکس و سرویس BNCLab، از این شیوه استفاده می‌کنند. برای نمونه، سرویس BNCLab می‌تواند رایج بودنِ یک صورت زبانی را بین گویشوران بر روی نقشه‌ای از بریتانیا نمایش دهد که به‌مراتب گویاتر از اعداد و برای مخاطبان عام پژوهش و سیاستگذاران فهمیدنی‌تر خواهد بود.

 

پی‌نوشت:

۱. آشنایی من با لنکستر برمی‌گردد به سال ۱۳۹۷ که به لطف مهران منصوری وب‌سایت فیوچرلرن را شناختم و فهمیدم دوره‌ی زبان‌شناسی پیکره‌ای دانشگاه لنکستر سالی یک بار آن‌جا برگزار می‌شود.

۲. از استادم در درس زبان‌شناسی پیکره‌ای، خانم دکتر آزاده میرزایی، سپاس‌گزار ام که یکی از بهترین درس‌های عمرم را در این کلاس و با ایشان آموختم.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.