آیا «کروناویروس» غلط است؟

یکی از نخستین چیزهایی که ما دانشجویان زبان‌شناسی می‌آموزیم این است که کار زبان‌شناس «توصیف» زبان خواهد بود، نه تجویز. در حالی که در مقام نظر کار خود را می‌دانیم و پاسخ زبان‌شناسان به ادیبان تجویزگرا را خوانده‌ایم، اما معلوم نیست چرا بعضی از ما در عمل چندان توجهی نداریم.

انجمن زبان‌شناسی؟

نوشته‌ای در کانال تلگرامی انجمن زبان‌شناسی ایران منتشر شده که مایه‌ی تعجب است: «در زبان فارسی ویروسی که عامل سرماخوردگی و بیماری‌های شدیدتری همچون سارس و کووید 19  است، ویروس کرونا نام دارد نه کروناویروس!». گویا برای نویسنده همین گزین‌گویه کافی و بدیهی بوده که نیازی به توضیح ندیده است. اما آیا «کروناویروس» غلط است؟ آیا این واژه با قواعد زبان فارسی همخوانی ندارد؟ حال که نویسنده ما را با چند «آیا» تنها گذاشته است، بد نیست دست به کار شویم و پاسخی پیدا کنیم.

بیایید خودمان را جای نویسنده بگذاریم و سعی کنیم چند نمونه‌ی دیگر از این حکم‌ها بسازیم؛ مثلاً: «در زبان فارسی دردی که عامل میگرن، سردردهای سینوسی یا بیماری‌های شدیدتری همچون تومور مغزی است، دردِ سر نام دارد نه سردرد!» یا «در زبان فارسی مکانی که در آن قهوه و نوشیدنی‌های دیگری همچون چای سِرو می‌شود، خانه‌ی قهوه نام دارد نه قهوه‌خانه!». احتمالاً برای شما هم چنین جملاتی عجیب و خنده‌دار است. آیا کروناویروس هم عجیب است؟

اگر کمی دقیق‌تر شویم، می‌بینیم که «کروناویروس» خیلی هم عجیب نیست و مشابه‌های زیادی در فارسی دارد. اگر آن را ترکیب اضافی بدانیم، آن‌گاه می‌توان با «گلخانه» و «آب‌انبار» مقایسه‌اش کرد. اگر هم ترکیب وصفی بدانیم، آن‌گاه به قیاس «گوژپشت» و «دیوسیرت» و «بزرگمرد» می‌توان کروناویروس را هم در زبان فارسی داشت. این‌ها نمونه‌هایی در فارسی معیار بود. چرا راه دور برویم؟ اگر بیننده‌ی سریال «پایتخت» بودید حتماً واژه‌ی «مجلسی‌آدم» به گوشتان خورده بود.

این‌همه دعوا بر سر چیست؟

به نظر می‌رسد که کروناویروس نسبت به «ویروس کرونا» نشان‌دار است. همین سبب شد که بعضی کاربران در توییتر به واژه‌ی کروناویروس اعتراض کنند و رواج آن را غلط یا از سر پُز دادن و خودباختگی بدانند. خب کدام را انتخاب کنیم؟ نشان‌دار یا بی‌نشان؟ پاسخ به این سؤال کار زبان‌شناس نیست و به عهده‌ی شخص است که بین این دو، کدام را برگزیند. این تصمیم را نمی‌توان از پیش معلوم دانست و حتی بسته به موقعیت‌های مختلف ممکن است تغییر کند. به بیان دیگر، ممکن است گزینش یکی از این دو به مقاصد ارتباطی ما بیش‌تر کمک کند.

 

این مطلب را مفصل‌تر در ویرگول منتشر کرده ام.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.